مسجد جامع فهرج از نخستین مسجد جامع ایران به اعتقاد استاد محمدکریم پیرنیا است. پژوهشگران دیگری چون شکوهی، انیسی زمرشیدی و نیکزاد، آنرا متعلق به سده اول تا سوم هجری قمری میدانند. آلفیری در مقالهاش، به سبب مشابهت بنا، از جمله ستونکهای آن با مسجد سامرا، قدمت مسجد را به سده چهارم هجری یا کمی پیش از آن، سده سوم هجری نسبت داده همچنین شکوهی این بنا را به دلیل شباهتش با مسجد اُخیدر و برخی اجزای دیگر، متعلق به سده دوم هجری دانسته است. مسجد جامع فهرج دارای شبستان ستوندار با تزیینات معماری ایرانی دوره ساسانی است. شاخصترین این تزئینات، سه نقش برجسته گلی به رنگ اخرایی با طرح درهای رو به بهشت و محرابی با نقش خورشید است. در تاریخ شفاهی، منار خشتی مسجد جایگاه آتش و راهنمای مسافران کویر بوده است.
توضیحات بیشتر
مرحوم پیرنیا در مجله باستان شناسی و هنر ۱۳۴۹ در وصف مسجد چنین میگویند. سالها قبل در راه بازگشت از بافق مناره گلینی در میان کویر نظرم را به خود جلب کرد راه خود را گرداندم و وارد آبادی شدم در پای مناره گروهی از مردم فهرج گردآمده و چون متوجه شدند که با آثار تاریخی و باستانی سروکار دارم، برای ساختن مسجد جدید به جای مسجد جامع که به نظرشان کهنه و فرسوده بود از من یاری خواستند. وقتی به درون مسجد رفتم در نخستین برخورد اثری دست نخورده و اصیل از معماری ساسانی که با خشتهای بزرگ و نمایی سیمگل مواجه شدم. گچبریهای درهم و شکنجه از زیر اندود خودنمایی میکرد. مرا به گمان انداخت که معبد یا کوشکی از روزگار ساسانی است که بعدها با تغییراتی تبدیل به مسجد شده است به خصوص که محراب آن الحاقی و تازه ساز مینمود و با همین پندار دست به کار بررسی و عکسبرداری از آن شدم و به مردمی که میخواستند به جای این اثر نفیس بنایی تازه بسازند اهمیت فوقالعاده آنرا توضیح دادم تا از این کار منصرف شوند.
ویژگیهای معماری
مسجدجامع فهرج یکی از کهنترین مساجد ایران ست و دارای ویژگی معماری و نیارشی شیوه پارتی(ساسانی) است. مسجد به لحاظ جایگاه میانسرا، شبستان و صفههای اطراف مشخص است که از ابتدا امر در مقام مسجد ساخته شده است. این بنا مانند مساجد دیگر صدر اسلام دارای طرحی ساده و بیآلایش بوده و دارای آرایههای گچبریهای شکنجی و پیکهای آن شبیه کاخ کسری در تیسفون است؛ بدین جهت در نگاه اول بنا با کاخهای ساسانی اشتباه گرفته میشود. این مسجد از جبهه جنوب دارای سه دهانه شبستان و از شرق و غرب هر یک دو دهانه رواق است. پوشش دهانههای شبستان ناوی پوش (تاق آهنگ) و صفهها به صورت گنبدی با گوشهسازی ترنبه ساده که بر روی آنها گریوار، روی آن نیمگنبد ساخته شده است؛ درست مانند آنکه گنبدهای ساسانی به دو نیم کره تقسیم شده باشد. جای دو درگاه اصلی در صفهها دیده شده که احتمالا ورودی اصلی مسجد از آن قسمت بوده است. چفدهای بالای درگاهها مانند درگاههای ساسانی دارای هویه هستند و پاکار آنها کمی از جرزهای دوطرف درگاه پس نشسته است. جزرهای نمای حیاط، چند تاقچه با چفدهای شکنجی (دالبری) دارد. محراب اصلی، ابتدا یک تورفتگی راست گوشه بوده و محراب کاهگی درون آن کنده شده است. نمونههایی از نقش محراب قدیمی بر دیوارهای شبستان و ایوان دیده میشود. یکی از ویژگیهای منحصربه فرد این مسجد نقشدربهای ساسانی با گچ و با رنگ قرمز بر دیوار شرقی است. تمامی این نقوش را میتوان الگو گرفته از معماری قبل اسلام دانست. منار خشتی مسجد دارای کنگرههای شبیه به کنگرههای تختجمشید و در پله داخلی گلدسته پیچ و در کف پله از آجرهای ختایی بزرگ مقاوم استفاده شده است.
نسبت پهنای فرشانداز(اندازه بین دو ستون در جهت شرقی غربی) به بلندای طاق، به صورت میانگین ۱به ۲ است چنانکه پهنای فرشانداز اول شبستان جنوبی ۳۳۴ سانتیمتر و بلندا از کف تا زیر طاق آن ۶۷۳ سانتیمتر و ابعاد ستونهای مسجد ۱۴۵ * ۲۲۳ سانتیمتر است. ابعاد خشتهای در برخی از قسمتهای مسجد ۳۴ *۳۴*۷ با ملات گل است. اندود تاریخی مسجد ترکیبی از ریگ روان در کاهگل بوده است.
این مسجد در تاریخ ۳۰ آذر ۱۳۴۹ به عنوان یکی از آثار ملی ایران با شماره ثبت ۹۰۶ ثبت شده است. طی سالهای اخیر، تلاشهای متعددی برای مرمت و حفظ این بنا انجام شده است تا بتواند به عنوان بخشی از تاریخ فرهنگی و معماری ایران باقی بماند.
– افشار، ایرج. ۱۳۴۸، یادگارهای یزد؛ معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی خاک یزد. ج ،۱ تهران: انجمن آثار ملی ایران.
– افشار، ایرج. ۱۳۵۲، یادگارهای یزد؛ معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی خاک یزد. ج ،۲ تهران: انجمن آثار ملی ایران.
– انیسی، علیرضا. ۱۳۸۹، مسجد جامع فهرج؛ ارزیابی مجدد، نشریه هویت شهر، سال پنجم، ش۷، ص ۱۵-۲۲
– پیرنیا، محمدکریم. ۱۳۴۹، مسجد جامع فهرج، مجله باستانشناسی و هنر ایران، ش ۵، ص ۲-۱۵
– پیرنیا، محمدکریم. ۱۳۶۸، سبکشناسی معماری ایرانی،تدوین غلامحسین معماریان، تهران: مؤسسه نشر سروش دانش
– زمرشیدی، حسین. ۱۳۹۰، پدیدههای معماری ایران از نیمه قرن اول هجری تا دوره ایلخانی، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، ش ۴، ص ۴۹- ۵۸
– شکوهی، مهرداد .۱۳۶۷. مسجد جامع فهرج: یادگاری کهن، برگردان حبعلی موجانی، مجله باستانشناسی و تاریخ، سال نخست، ش ،۸ ، ص ۱۶-۲۳
– پیرنیا، محمدکریم. ۱۳۶۹، شیوههای معماری ایرانی،تدوین غلامحسین معماریان، تهران: مؤسسه نشر هنر اسلامی بنیاد مستضعفان و جانبازان.
– نیکزاد، ذاتاالله. ۱۴۰۲، پیدایش مساجد در یزد؛ بازشناسی معماری مساجد سدههای نخستین منطقه یزد، مجله معماری اقلیم گرم و خشک، دوره ۱۱،ش،۱۷، ص ۱- ۲۴
